नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनले सात दशक लामो ऐतिहासिक यात्रामा अनेकौं जनआन्दोलन, सशस्त्र संघर्ष र राजनीतिक रूपान्तरणको नेतृत्व गर्दै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनामा निर्णायक भूमिका खेल्यो। तर, ऐतिहासिक सफलतापछि प्राप्त सत्ता र संसदीय राजनीतिको दलदलमा फस्दै जाँदा आन्दोलन गम्भीर वैचारिक विचलन, चरम गुटबन्दी, नैतिक क्षयीकरण र दलाल पुँजीवादको चंगुलमा नराम्ररी भासियो। 

सर्वहारा वर्गको मुक्ति र वैज्ञानिक समाजवाद निर्माणको मूल लक्ष्यबाट विमुख भई व्यक्तिगत सम्पत्ति आर्जन र सत्ताकेन्द्रित राजनीतिमा सीमित हुनु वर्तमान कम्युनिस्ट पार्टीहरूको मुख्य संकट बनेको छ। यस्तो पृष्ठभूमिमा आन्दोलनको क्रान्तिकारी पुनर्गठन, वैचारिक स्पष्टता र गुणात्मक पुनरोदयका लागि आधारभूत रूपान्तरण अपरिहार्य बनेको छ।

नेपालमा कम्युनिस्टहरूको पुनरोदयका निम्ति गर्नैपर्ने मुख्य कामहरू

१- दार्शनिक तथा वैचारिक पुनर्ताजगीकरण द्वन्द्वात्मक तथा ऐतिहासिक भौतिकवादी विश्वदृष्टिकोणलाई पार्टीको आधारभूत मार्गदर्शक सिद्धान्तका रूपमा पुनर्स्थापित गरिनुपर्छ। उपभोक्तावादी तथा नवउदारवादी पुँजीवादी भ्रमलाई चिर्न पार्टी पङ्क्तिमा निरन्तर वैचारिक अध्ययन र प्रशिक्षण सञ्चालन गर्नुपर्छ।

२- सम्पत्ति मोह र बुर्जुवा जीवनशैलीको अन्त्य नेता तथा कार्यकर्तामा हुर्किएको व्यक्तिगत सम्पत्ति सञ्चयको होडबाजी, विलासी जीवनशैली र नवधनाढ्यीकरण विरुद्ध पार्टीभित्र निर्मम संघर्ष गरिनुपर्छ। सादगी, निष्ठा र सर्वहारा सांस्कृतिक आचरणलाई पार्टी जीवनमा अनिवार्य रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ।

३- आर्थिक पारदर्शिता र सम्पत्तिको सार्वजनिक लेखापरीक्षण केन्द्रीय तहदेखि स्थानीय तहसम्मका सबै नेता तथा कार्यकर्ताको सम्पत्ति विवरण नियमित रूपमा सार्वजनिक गरिनुपर्छ। अवैध वा अस्वाभाविक सम्पत्ति आर्जन गर्नेहरूलाई कडा संगठनात्मक कारबाही गर्दै पार्टीभित्र पूर्ण वित्तीय पारदर्शिता कायम गर्नुपर्छ।

४- दलाल नोकरशाही पुँजीवादसँगको नाभिनाल विच्छेद घरजग्गा दलाली, ठेक्कापट्टा, वित्तीय बिचौलिया, तथा निजी शैक्षिक र स्वास्थ्य माफियाहरूसँगको अपवित्र साँठगाँठलाई पूर्ण रूपमा तोडिनुपर्छ। कम्युनिस्ट पार्टीलाई दलाल पुँजीपति वर्गको वित्तीय प्रभावबाट पूर्ण रूपमा मुक्त राख्नुपर्छ।

५- श्रमजीवी वर्गसँगको जीवन्त सम्बन्धको पुनर्बहाली पार्टीलाई चुनावकेन्द्रित क्लब वा प्रशासनिक संयन्त्रबाट मुक्त गरी भुइँमान्छेका समस्यासँग जोड्नुपर्छ। मजदुर, किसान, सुकुम्बासी र सीमान्तीकृत समुदायका दैनिक समस्या तथा वर्गसंघर्षको प्रत्यक्ष नेतृत्व पार्टीले लिनुपर्छ।

६- आन्तरिक लोकतन्त्र र सामूहिक नेतृत्वको विकासस् पार्टीभित्र मौलाएको गुटबन्दी, व्यक्तिपूजा, चाकडीतन्त्र र अहंकारवादी प्रवृत्तिको अन्त्य गरिनुपर्छ। जनवादी केन्द्रीयताको वैज्ञानिक अभ्यास गर्दै विचारको स्वस्थ बहस र सामूहिक निर्णय-व्यक्तिगत जिम्मेवारीको थिति बसाल्नुपर्छ।

७- उत्पादन र श्रमसँग नेतृत्वलाई जोड्ने अभ्यास नेता तथा कार्यकर्ताहरूलाई परजीवी वा चन्दा र कमिसनमा निर्भर हुनबाट रोक्नुपर्छ। सम्पूर्ण पार्टी पङ्क्तिलाई कृषि, उद्योग, सहकारी र सामूहिक उत्पादनका मोडेलहरूमा प्रत्यक्ष जोडेर आत्मनिर्भर पार्टी संरचना निर्माण गर्नुपर्छ।

८- समकालीन नेपाली समाजको ठोस अर्थ-राजनीतिक विश्लेषण परम्परागत सैद्धान्तिक रटानमा मात्र सीमित नभई परिवर्तित नेपाली समाजको वर्गीय संरचनाको वस्तुनिष्ठ विश्लेषण गरिनुपर्छ। वैदेशिक रोजगारी, डिजिटल अर्थतन्त्र र भूमण्डलीकरणका बहुआयामिक असरहरूलाई सम्बोधन गर्ने नयाँ कार्यदिशा तय गर्नुपर्छ।

९- राष्ट्रिय स्वाधीनता र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको पक्षपोषण बाह्य शक्तिहरूको हस्तक्षेप र वैदेशिक एकाधिकार पुँजीको प्रभावविरुद्ध दृढतापूर्वक उभिनुपर्छ। देशभित्रै मर्यादित रोजगारी सिर्जना गर्ने, उत्पादनशील औद्योगिकीकरणलाई बढावा दिने र आयात प्रतिस्थापन गर्ने राष्ट्रिय स्वाधीन अर्थतन्त्र निर्माणमा जोड दिनुपर्छ।

१०- निःशुल्क शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षाको प्रत्याभूति शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा मौलाएको तीव्र नाफाखोरी तथा व्यापारीकरणको अन्त्य गरिनुपर्छ। संविधानप्रदत्त मौलिक हकहरूको व्यावहारिक कार्यान्वयनका लागि स्पष्ट नीति तर्जुमा गर्दै सशक्त जनदबाबका कार्यक्रमहरू अघि बढाउनुपर्छ।

११- संसदलाई रणनीतिक साध्य नबनाई साधनमा सीमित गर्ने संसदीय निर्वाचन र सत्तालाई नै क्रान्तिको अन्तिम लक्ष्य ठान्ने संसद्वादी भ्रमबाट पार्टी पङ्क्ति मुक्त हुनुपर्छ। संसद्लाई जनताको चेतना उठाउने, जनसरोकारका विषय मुखरित गर्ने र सडक आन्दोलनलाई बल पुर्‍याउने सीमित कार्यनीतिक मोर्चाका रूपमा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।

१२- क्रान्तिकारी शक्तिहरूबीच सिद्धान्तमा आधारित ध्रुवीकरण केवल चुनावी जित वा सत्ता प्राप्तिका लागि गरिने अपवित्र र अवसरवादी गठबन्धनको अभ्यास बन्द गरिनुपर्छ। स्पष्ट विचार, दर्शन, दृष्टिकोण र साझा न्यूनतम कार्यक्रमका आधारमा मात्र वामपन्थी एकता र सहकार्यको नयाँ प्रक्रिया अगाडि बढाउनुपर्छ।

१३- युवा पुस्ताको वैचारिक आकर्षण र नेतृत्व हस्तान्तरण विज्ञान, प्रविधि र सिर्जनात्मक माध्यमको उच्चतम प्रयोग गरी नयाँ पुस्तालाई समाजवादी आदर्शप्रति आकर्षित गर्नुपर्छ। पार्टीमा योग्यता, क्षमता, योगदान र निष्ठाका आधारमा नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरण गर्ने सहज र पारदर्शी प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

नेपाली समाजको समाजवादतर्फको यात्रा कम्युनिस्ट आन्दोलनको आमूल पुनर्गठनबिना सम्भव छैन। केवल सत्ता प्राप्तिको प्राविधिक गणितमा अल्झिएर कम्युनिस्टहरूको पुनरोत्थान हुन सक्दैन यसका लागि दार्शनिक निष्ठा, त्याग, पारदर्शी आचरण र श्रमजीवी जनताप्रतिको निःस्वार्थ समर्पण अनिवार्य छ। जब पार्टीहरूले सम्पत्ति मोह र दलाल पुँजीवादसँगको नाता तोडेर उत्पादन, वर्गसंघर्ष र राष्ट्रिय स्वाधीनताको कार्यभारलाई इमान्दारीपूर्वक अघि बढाउनेछन्, तब मात्र नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको वास्तविक पुनरोदय र समाजवादको सपना साकार हुनेछ।